Normy EN 14604 i PN-EN 50291 – co oznaczają w praktyce?

Normy techniczne stanowią fundament bezpieczeństwa czujników dymu i tlenku węgla, choć dla wielu użytkowników bywają często niezrozumiałymi oznaczeniami na opakowaniach. W przypadku czujników dymu kluczową rolę odgrywa norma EN 14604:2005+AC:2008, natomiast dla czujników tlenku węgla jest to PN-EN 50291-1:2018-06+AC:2021-03. Obie normy definiują szczegółowe wymagania dotyczące działania, niezawodności oraz odporności urządzeń stosowanych w budynkach mieszkalnych. Ich celem nie jest opis technologii jako takiej, lecz potwierdzenie, że czujnik w sytuacji zagrożenia zadziała w odpowiednim czasie i w przewidywalny sposób.

Czym są normy produktowe i dlaczego mają znaczenie?

Normy europejskie określają minimalny, akceptowalny poziom bezpieczeństwa produktu. W przypadku czujników dymu i tlenku węgla oznacza to precyzyjnie zdefiniowane scenariusze testowe, które odwzorowują realne warunki występujące w mieszkaniach: od rozwijającego się pożaru, przez zmienne warunki środowiskowe, aż po wieloletnią eksploatację urządzenia.

Z perspektywy użytkownika norma nie jest potwierdzeniem, że czujnik został zaprojektowany i przetestowany pod kątem realnych zagrożeń, a nie tylko spełnia deklaracje producenta.

EN 14604 – norma dla czujników dymu

Norma EN 14604:2005+AC:2008 określa wymagania dla autonomicznych czujników dymu przeznaczonych do stosowania w budynkach mieszkalnych. Jest to jedna z najbardziej rozbudowanych norm w obszarze bezpieczeństwa pożarowego dla użytkowników indywidualnych.

Zgodność z EN 14604 oznacza przejście przez 41 procedur badawczych (przy czym nie wszystkie mają zastosowanie do każdego rodzaju czujnika), obejmujących zarówno testy funkcjonalne, środowiskowe, jak i długoterminowe. Czujnik badany jest m.in. pod kątem skuteczności wykrywania dymu w różnych fazach rozwoju pożaru, odporności na zmiany temperatury i wilgotności, stabilności działania przy zapyleniu oraz odporności na zakłócenia, które mogłyby prowadzić do fałszywych alarmów. Norma obejmuje również testy akustyczne, weryfikujące głośność i charakter sygnału alarmowego, a także testy trwałości, symulujące wieloletnią pracę urządzenia w warunkach domowych. W praktyce oznacza to, że czujnik zgodny z EN 14604 musi działać przewidywalnie nie tylko w dniu zakupu, ale również po latach użytkowania.

Znak jakości Q – poziom wykraczający poza wymagania normy

Warto podkreślić, że norma dla czujników dymu określa minimalne wymagania, jakie musi spełnić urządzenie, aby legalnie wprowadzić je do obrotu i stosować w budynkach mieszkalnych. Spełnienie normy oznacza zgodność z określonym poziomem bezpieczeństwa, ale nie przesądza jeszcze o najwyższej możliwej jakości produktu.

Przykładem dodatkowego, dobrowolnego potwierdzenia jakości jest znak Q (Q-Label), stosowany w odniesieniu do czujników dymu. Znak ten nie jest normą ani wymogiem prawnym, lecz systemem jakościowym, który potwierdza, że dany produkt spełnia bardziej rygorystyczne kryteria niż te wymagane przez normę EN 14604.

Czujniki oznaczone znakiem Q podlegają rozszerzonym badaniom trwałości i stabilności działania. Co ważne ten znak mogą otrzymać jedynie czujniki z baterią oferującą co najmniej 10 lat nieprzerwanej eksploatacji. W praktyce oznacza to, że znak Q jest świadomym wyborem producentów, którzy decydują się poddać swoje produkty dodatkowej weryfikacji, wykraczającej poza obowiązkowe minimum normatywne. Dla użytkownika stanowi on czytelną informację, że czujnik został zaprojektowany z myślą o długoterminowej niezawodności i wysokim poziomie bezpieczeństwa. W tym sensie znak Q wpisuje się w podejście, w którym norma stanowi punkt wyjścia, a nie punkt docelowy w projektowaniu urządzeń bezpieczeństwa.

PN-EN 50291 – norma dla czujników tlenku węgla

Norma PN-EN 50291-1:2018-06+AC:2021-03 dotyczy czujników tlenku węgla przeznaczonych do stosowania w pomieszczeniach mieszkalnych. Jej specyfika polega na konieczności bardzo precyzyjnego wyważenia momentu alarmowania – tak, aby czujnik ostrzegał przed realnym zagrożeniem, a jednocześnie nie reagował na krótkotrwałe, nieszkodliwe wzrosty stężenia tlenku węgla.

Norma przewiduje 39 odrębnych procedur testowych (również w tym przypadku nie wszystkie mają zastosowanie do każdego typu czujnika), w ramach których sprawdzane są m.in. czasy reakcji przy różnych stężeniach tlenku węgla, stabilność sensora w długim okresie, odporność na zmienne warunki środowiskowe oraz poprawność sygnalizacji alarmowej. Szczególny nacisk położony jest na zależność między poziomem stężenia czadu a czasem, po którym uruchamiany jest alarm – w sposób odpowiadający wpływowi tlenku węgla na organizm człowieka. W praktyce oznacza to, że czujnik zgodny z PN-EN 50291 nie alarmuje przypadkowo, a jednocześnie zapewnia wystarczająco wczesne ostrzeżenie w sytuacjach realnie zagrażających zdrowiu i życiu.

Norma EN 50291 została podzielona na dwie części: EN 50291-1 oraz EN 50291-2. Choć obie odnoszą się do detekcji tlenku węgla, dotyczą różnych środowisk pracy urządzenia. EN 50291-1 obejmuje czujniki przeznaczone do stosowania w pomieszczeniach mieszkalnych, natomiast EN 50291-2 dotyczy czujników przeznaczonych do pojazdów rekreacyjnych, takich jak kampery, przyczepy kempingowe czy łodzie. W tym przypadku norma uwzględnia inne warunki pracy, w tym wahania temperatury, drgania, zmienne położenie czujnika oraz specyfikę źródeł emisji CO w zamkniętych, mobilnych przestrzeniach.

Norma PN-EN 50291-1 wprowadza dodatkowy podział czujników tlenku węgla ze względu na zakres ich funkcji i sposób sygnalizacji zagrożenia. Podział ten obejmuje dwa typy urządzeń: A i B. Urządzenia typu A wykrywają obecność tlenku węgla, sygnalizują alarm akustyczny oraz mogą uruchamiać dodatkowe wyjścia sterujące, np. odcięcie dopływu gazu lub sygnał do systemu nadrzędnego. Typ A zapewnia pełną informację o zagrożeniu i aktywnie wspiera ograniczenie jego skutków. Czujniki typu B wykrywają tlenek węgla i uruchamiają lokalny alarm dźwiękowy, ostrzegając użytkowników o niebezpiecznym stężeniu CO. Nie posiadają jednak funkcji sterowania dodatkowymi urządzeniami. W praktyce są to najczęściej stosowane czujniki w budynkach mieszkalnych, zapewniające skuteczne i jednoznaczne ostrzeżenie przed zagrożeniem.

CPR, normy zharmonizowane i różnice w dopuszczeniu czujników do obrotu

Zasady wprowadzania czujników dymu do obrotu na rynku europejskim wynikają z rozporządzenia CPR (UE) nr 305/2011. Kluczowe znaczenie ma fakt, że norma EN 14604 jest normą zharmonizowaną w rozumieniu CPR, natomiast norma EN 50291 normą zharmonizowaną nie jest. Ta różnica ma bezpośrednie konsekwencje praktyczne dla producentów, dystrybutorów i użytkowników końcowych.

W przypadku czujników dymu procedura wprowadzenia do obrotu opiera się na ocenie zgodności z normą EN 14604, przeprowadzonej przez uprawnioną jednostkę notyfikowaną i jest wystarczająca do oznakowania produktu znakiem CE oraz legalnego wprowadzenia go do obrotu na rynku polskim. Producent wystawia wówczas Deklarację Właściwości Użytkowych (DWU) i Deklarację Zgodności UE. 

W przypadku czujników tlenku węgla sytuacja wygląda inaczej. Ponieważ norma EN 50291 nie jest normą zharmonizowaną, czujniki CO nie mogą być wprowadzane do obrotu wyłącznie na podstawie oznakowania CE. W Polsce podlegają one krajowemu systemowi oceny zgodności, który wymaga dodatkowo uzyskania znaku budowlanego B.

Znak budowlany B potwierdza zgodność wyrobu z krajowymi wymaganiami technicznymi i uzyskuje się go po przejściu procedury certyfikacyjnej prowadzonej przez polską jednostkę upoważnioną w krajowym systemie oceny zgodności, najczęściej Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej – Państwowy Instytut Badawczy (CNBOP-PIB).

Jednostki notyfikowane – kto potwierdza zgodność czujników z normami?

Zgodność czujnika z normą nie jest potwierdzana wyłącznie deklaracją producenta. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają jednostki notyfikowane,  niezależne instytucje uprawnione do przeprowadzania badań, oceny zgodności oraz wydawania certyfikatów.

W obszarze urządzeń bezpieczeństwa pożarowego szczególne znaczenie mają jednostki wyspecjalizowane w tej kategorii wyrobów, takie jak CNBOP-PIB, KRIWAN, VdS czy BSI. Certyfikaty wydawane przez takie instytucje potwierdzają, że produkt został przebadany przez podmiot posiadający doświadczenie w ocenie urządzeń ochrony przeciwpożarowej.

Pełną i aktualną listę jednostek notyfikowanych, wraz z zakresem ich uprawnień, można znaleźć w publicznej bazie NANDO, prowadzonej przez Komisję Europejską.

Czym różnią się Deklaracja Zgodności i Deklaracja Właściwości Użytkowych?

Deklaracja Zgodności oraz Deklaracja Właściwości Użytkowych pełnią różne funkcje i odnoszą się do odmiennych obszarów przepisów. Deklaracja Zgodności potwierdza spełnienie wymagań wynikających z przepisów ogólnych rynku UE, w szczególności w zakresie EMC, RoHS i REACH, i stanowi podstawę do oznakowania produktu znakiem CE. Nie odnosi się ona jednak do skuteczności detekcji ani parametrów czujników.

Deklaracja Właściwości Użytkowych, wynikająca z rozporządzenia CPR, dotyczy wyłącznie wyrobów objętych normami zharmonizowanymi. W przypadku czujników dymu jest ona powiązana z normą EN 14604, natomiast w przypadku czujników tlenku węgla stosuje się Krajową Deklarację Właściwości Użytkowych, powiązaną ze znakiem budowlanym B.

Podsumowanie

Normy EN 14604:2005+AC:2008 oraz PN-EN 50291-1:2018-06+AC:2021-03 określają szczegółowe wymagania techniczne i procedury badawcze, które mają bezpośredni wpływ na skuteczność detekcji dymu i tlenku węgla. 

Zrozumienie różnic pomiędzy normami, certyfikacją oraz dokumentami zezwalającymi na dopuszczenie do obrotu pozwala świadomie ocenić oferowane produkty. W praktyce wybór czujnika zgodnego z obowiązującymi normami i potwierdzonego odpowiednią certyfikacją przekłada się na czas reakcji, możliwość ewakuacji i realny poziom bezpieczeństwa domowników.